Verhouding tekst en muziek in de opera

Opera's worden eigenlijk altijd direct verbonden aan de naam van de componist en niet met die van de librettist (tekstschrijver). Hetgeen blijkt dat de muziek tegenwoordig over het algemeen als belangrijkste component van een opera wordt beschouwd.

Het was echter de tekst en de ontwikkelingen daar omtrent die het ontstaan van de opera - zo rond 1600 - in gang hebben gezet. In de eeuw ervoor had de kerkelijke muziek een enorme complexiteit ontwikkeld, de zogenaamde polyfonie (meerstemmigheid). Hierbij werden teksten op verschillende melodieën gelijktijdig gezongen. Soms maakte men het zo bont dat er zelfs verschillende teksten in verschillende talen gebruikt werden. De teksten zelf waren op die manier natuurlijk niet meer verstaanbaar.
Aan het einde van de 16e eeuw experimenteerden meerdere geleerden en musici met een nieuwe stijl, de monodie. Nu ging het er om een tekst verstaanbaar te houden en tegelijkertijd met de melodie de emotie van de tekst hoorbaar te maken. Deze stijl, gecombineerd met de wens om de Griekse Tragedie nieuw leven in te blazen, hebben beide aan de basis gestaan van de huidige opera. Tekst en muziek hielden elkaar dus aanvankelijk in evenwicht, maar al vlug neemt de muziek een steeds dominantere plaats in. En wordt de waarde van het libretto steeds meer naar de achtergrond verdrongen. In de Barok (c.a. 1600-1750) was het heel normaal om een zelfde libretto steeds opnieuw te gebruiken. Ook waren de verhalen vaak ontleend aan de Griekse Mythologie, met als voordeel dat deze bekend waren bij het publiek. Men hechtte dan ook niet zo heel veel waarde aan de tekst, maar had daarvoor des te meer oor voor de wijze waarop de componist het verhaal - en dan eigenlijk nog vooral de emoties - in muziek had weten te vertalen.

Opera is in de zeventiende en achttiende eeuw vooral een kunstvorm van en voor de adel geweest. Vaak stonden operagezelschappen onder patronage van een vorst. In heel veel oudere theaterzalen kun je nog zien dat de architectuur rekening hield met een bezoek van de vorst; recht tegenover het toneel of vlak daarnaast zijn riante koninklijke loges geplaatst. Niet alleen qua vorm van het theater maar ook in de inhoud vind je iets terug van de belangrijke rol die de vorst voor de opera innam. In menig opera uit de barok vind je scènes waar de vorst direct dan wel indirect geëerd wordt. Als na 1800 de burgerij een steeds krachtigere plaats in de samenleving gaat innemen verandert ook de opera. De financiering moet nu vooral van de kant van de burgers komen. De opera wordt in de westerse samenleving langzamerhand toegankelijker voor een breed publiek.
In de negentiende eeuw houden enkele componisten zich weer expliciet bezig met de verhouding tussen het libretto en de muziek. Het diepst in die materie is de componist Richard Wagner gedoken. Die was zowel componist als librettist van zijn eigen opera's, maar ook bij hem zie je dat uiteindelijk de muziek de meeste waardering krijgt.

De meeste recente ontwikkelingen binnen de opera gaan nog verder. In de twintigste eeuw bestaat het repertoire dat operahuizen spelen steeds minder uit nieuwe werken van levende componisten. Bovendien dunt het populaire repertoire een beetje uit tot - grof geschat - vijftig opera's. Daar komt bij dat meer dan ooit tevoren het operapubliek van nu de opera's die het bezoekt al behoorlijk goed kent. En dat niet alleen doordat het publiek de werken al eens eerder gezien heeft, maar ook door de verspreiding van opera's via relatief nieuwe media zoals radio, concert cd's en internet.
Dit alles heeft er mede voor gezorgd dat het accent tegenwoordig niet zozeer meer op de opera zelf is komen te liggen, als wel op de manier waarop het werk wordt opgevoerd. De aandacht gaat steeds meer uit naar interpretatie die tot uiting komt middels decor, belichting en kleding. Op die manier wordt ook het verhaal van de opera toch weer belangrijk. Om de bezoeker ook het verhaal letterlijk te laten volgen, is het tegenwoordig gebruikelijk om te werken met een boventiteling.

Waar komt de stof vandaan?

Tijdens de eerste tweehonderd jaar van de operageschiedenis maakt men vooral gebruik van verhalen uit de Griekse Mythologie en de geschiedenis. Aan het einde van de achttiende eeuw wordt het steeds gebruikelijker om bij iedere opera een nieuw verhaal te nemen. Echt origineel is dat verhaal dan nog altijd niet, het wordt vaak ontleend aan bijvoorbeeld een toneelstuk, een roman, een sprookje of gebeurtenissen uit de (recente) geschiedenis. Maar de variatie in de verhalen wordt steeds groter. Inhoudelijk gaan de meeste opera's over relaties tussen verschillende mensen onderling en dan met name de dramatische liefdesrelaties.

Relevantie

De primaire functie van opera is van oudsher vermaak geweest. Daarnaast had ze ook een belangrijke politieke functie. De kunstvorm was en is nog steeds heel erg duur en kan zich ook nu amper bedruipen van de inkomsten uit de kaartverkoop. De Barokopera werd eigenlijk voor een belangrijk deel gedragen door de adel of de patronage van een vorst. Ook waren opera-uitvoeringen vaak gekoppeld aan belangrijke internationale bezoekjes over en weer of werden zij speciaal voor koninklijke huwelijken geschreven en uitgevoerd. Een derde functie was een maatschappelijke: zien en gezien worden. Wie belangrijk was in een stad, of belangrijk wilde worden, moest naar de opera.

In de twintigste eeuw komt het accent meer en meer te liggen op het steeds opnieuw opvoeren van dezelfde opera's. Dat leidt er in de tweede helft van die eeuw toe dat er een groep regisseurs ontstaat die genoeg heeft van het steeds weer dezelfde opera's op dezelfde manier uitvoeren. Een belangrijk begrip hierbij is het begrip 'relevantie'. Daarmee wordt bedoeld dat de regisseur - of de zanger, decorbouwer- zich de vraag stelt: waarom voer ik dit stuk nu eigenlijk op? Is deze opera interessant als een soort museumstuk, dus als een altijd gelijk blijvend schilderij? Of is deze opera eigenlijk heel erg interessant voor mij en 'mijn' publiek. Zitten er in deze opera boodschappen die belangrijk zijn, die ons aan het denken zetten over problemen of vraagstukken waarmee we nu ook zitten? Kortom, is deze opera te vertalen naar de huidige actualiteit?

Dit leidde tot een zekere tweedeling in de opera. Aan de ene kant had je de mensen die vonden dat je opera's altijd 'volgens de bedoelingen van de componist' moest uitvoeren (de zogeheten puristen), en aan de andere kant de mensen die vonden dat je vrijer met de werken moet omgaan en ze zó op het toneel brengen dat duidelijk wordt dat de opera een betekenis voor ons kan hebben. Een voorbeeld: Wagners Der Ring des Nibelungen is een over vier avonden verdeelde grootse operacyclus die de ondergang van de goden tot onderwerp heeft.
Sommige regisseurs menen in dat werk een overeenkomst te zien met onze huidige samenleving die immers ook door vele gevaren bedreigd wordt (denk aan milieuvervuiling, kernwapens, sociale deling van de wereld in het rijke noorden en het arme zuiden etc.). Die overeenkomst wilden sommige regisseurs aan het publiek laten zien en lieten het werk niet meer spelen in een vaag mythologisch landschap, maar in een heel herkenbaar decor. Ook lopen er geen goden meer rond, of helden in berenvelletjes, maar bijvoorbeeld mensen in smoking of andere, heel herkenbare, kleding.

Het doel daarvan is eigenlijk steeds: mensen, kijk eens naar deze opera alsof hij nu geschreven is, en kijk er ook naar met de vraag of dat werk jou iets belangrijks te vertellen heeft.
Waar dus de vraag naar de context van een werk verwijst naar de tijd dat het kunstwerk is ontstaan, gaat het er bij relevantie juist om om net eens niet met een historische bril naar een kunstwerk te kijken, maar expliciet met je eigen ogen en alles wat zich daar achter bevindt.